الگوی توسعه رفتار شهروندی سازمانی مدیران در سازمان آموزش و پرورش با رویکرد آمیخته

نوع مقاله : علمی - پژوهشی (آمیخته)

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری مدیریت آموزشی، گروه علوم تربیتی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد زنجان، زنجان، ایران

2 دانشیار گروه علوم تربیتی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد زنجان، زنجان، ایران.

3 استادیار، گروه پرستاری، دانشکده پرستاری و مامایی، واحدزنجان، دانشگاه آزاد اسلامی، زنجان، ایران

چکیده

هدف اصلی این مقاله ارائه الگوی توسعه رفتار شهروندی سازمانی مدیران در سازمان آموزش و پرورش بود. مطالعه حاضر، به روش ترکیبی و از نوع طرح‌های تحقیق آمیخته اکتشافی می‌باشد که در دو مرحله پیاپی کیفی–کمی انجام می‌گیرد. تحقیق حاضر در مرحله اول به مطالعه کیفی پرداخته و در این فاز با بررسی و ارزیابی مطالعات انجام شده در زمینه شهروند سازمانی و همچنین مصاحبه عمیق با از خبرگان جامعۀ علمی و متخصصان دانشگاهی که از سوابق اجرایی در سطوح تصمیم‌گیری برخوردار بودند، اطلاعات لازم را جمع‌آوری کرده و با استفاده از روش تحلیل گراندد تئوری، به کدگذاری، مقوله بندی و ارائه مدل مفهومی پرداخته است. با استفاده از مصاحبه‌ی اکتشافی و نیمه‌ساختاریافته، سوالات کیفی از جامعه آماری خبرگان پرسیده شد که پس از انجام 16 مصاحبه، اشباع نظری حاصل گردید. نتایج گراندد تئوری نشان داد که الگوی توسعه رفتار شهروندی سازمانی مدیران در سازمان آموزش و پرورش شامل 78 کد باز، 26 کد محوری و 6 کد انتخابی می باشد. مرحله دوم مطالعه به صورت کمی و به روش مدل‌سازی معادلات ساختاری بود، بدین منظور داده‌های جمع‌آوری‌شده از پرسشنامه محقق ساخته مبتنی بر مدل پیشنهادی (برآمده از فاز کیفی مطالعه) با استفاده از نرم‌افزار Smart PLS مورد ارزیابی قرار گرفت. پرسشنامه محقق ساخته مشتمل بر 78 گویه در اختیار 320 نفر از مدیران ارشد آموزشی و اساتید برجسته حوزه مدیریت در دانشگاه ها قرار داده شد. نتایج مدلسازی معادلات ساختاری نشان داد که مقدار ضریب معناداری t مربوط به رابطه بین متغیرهای اصلی شرایط علّی با پدیده محوری؛ شرایط زمینه‌ای، شرایط مداخله‌ای و پدیده محوری با راهبردها؛ راهبردها با پیامدها در سطح اطمینان 95 درصد، از 96/1 بیشتر است و این مورد حاکی از معنی‌دار بودن تاثیر متغیرهای شرایط علّی با پدیده محوری؛ شرایط زمینه‌ای، شرایط مداخله‌ای، پدیده محوری با راهبردها؛ راهبردها با پیامدها می باشد. بنابراین هر 6 متغیر، به عنوان متغیرهای اصلی شناسایی می‌شوند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

providing a model for the development of organizational citizenship behavior of managers in the education organization

نویسندگان [English]

  • Rifat Attari 1
  • Manijeh Zakariaei 2
  • Seyedeh Vahideh Hosseini 3
چکیده [English]

The purpose of this study was to provide a model for the development of organizational citizenship behavior of managers in the education organization. The present study is a combined method of mixed exploratory research projects that is carried out in two consecutive qualitative-quantitative stages. In the first phase (qualitative phase), the present study is a qualitative study and, in this phase, by reviewing and evaluating the studies conducted in the field of the subject in the present study, as well as in-depth interviews with scientific community experts (faculty members) and academic experts (managers). Senior) who had executive records at decision-making levels, gathered the necessary information and coded and categorized and presented a conceptual model using grounded theory analysis method. The second stage (quantitative phase) of the study was quantitative and structural equation modeling method. For this purpose, the data collected from the researcher-made questionnaire based on the proposed model (derived from the qualitative phase of the study) were evaluated using Smart PLS software. After reviewing and evaluating internal and external studies on the subject of the present study, using exploratory and semi-structured interview tools, qualitative questions were asked from the statistical community of experts, which after 16 interviews, theoretical saturation was obtained. The results of grounded theory showed that the pattern of development of organizational citizenship behavior of managers in the education organization includes 78 open codes, 26 central codes and 6 elective codes. Then, in the quantitative part, a researcher-made questionnaire consisting of 78 items was given to 320 senior educational administrators and prominent professors in the field of management in universities in the academic year 1397-98. The results of structural equation modeling showed that the value of the significant coefficient t is related to the relationship between the main variables of causal conditions and the axial phenomenon; Underlying conditions, intervention conditions and central phenomena with strategies; Strategies with consequences at the 95% confidence level are greater than 1.96, and this indicates the significance of the effect of causal variables with the central phenomenon; Background conditions, intervention conditions, central phenomena with strategies; Strategies have consequences. Therefore, all 6 variables are identified as the main variables.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Organizational Citizenship Behavior
  • Education Organization
  • Grounded Theory
  • structural equation modeling
اباذری محمود آباد، علی محمد و امیریان زاده، مژگان. (1395). رابطه‌ی معنویت در محیط کار و تعهد سازمانی با رفتار شهروندی سازمانی کارکنان، رهیافتی نو در مدیریت آموزشی، 7 (1): 143-199.
ابیلی، خدایار. شاطری، کریم. یوزباشی، علیرضا و فرجی ده سرخی، حاتم. (1396). رفتار شهروندی سازمانی، ویژگی ها، ابعاد، متغیرهای پیش شرط و پیامدها، اولین کنفرانس ملی مدیریت رفتار شهروندی سازمانی، دانشکده مدیریت دانشگاه تهران.
اسدی، مسعود و شکوری، زینب. (1400). رابطه ابعاد کیفیت زندگی کاری و جو سازمانی با رفتارشهروندی سازمانی در بین معلمان، پویش در آموزش علوم تربیتی و مشاوره، 4 (3): 36-19.
انصاری، محمد اسماعیل. میر احمدی، سید محمدرضا و ذبیح زاده، کاظم. (1397). بررسی روابط بین استرس شغلی، رضایت شغلی، تعهد سازمانی و رفتار شهروندی سازمانی، فصلنامه مدیریت و منابع انسانی در صنعت نفت، 4 (2): 166- 153.
باقری، مسلم. صالحی، محمد و رحیم پور، علی. (1395). بررسی عوامل مؤثر بر رفتار شهروندی سازمانی در صنعت گردشگری، نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، 8 (2): 102-85.
بریمانی، ابوالقاسم و رضایی پاجی، محمد. (1399). بررسی رابطه معنویت سازمانی و رفتار شهروندی سازمانی با عملکرد سازمانی کارکنان، فصلنامه مدیریت توسعه و تحول، دوره10 (1):95-87.  
پورسلطانی زرندی، حسین و امیرجی نقندر، رامین. (1398). ارتباط تعهد سازمانی با رفتار شهروندی سازمانی معلمان تربیت بدنی شهر مشهد در سال 1397، مجله مدیریت ورزشی، 5 (2): 148- 127.
توکلی، زینب. عابدی، محمدرضا و صالح نیا، منیره. (1398). بررسی تاثیر آموزش رفتار شهروندی سازمانی بر افزایش تعهد سازمانی، مجله چشم انداز مدیریت، 9 (1): 124-105.
حاج کریمی، عباسعلی. طبرسا، غلامعلی و رحیمی، فرج الله. (1397)، بررسی تاثیرگذاری اقدامات منابع انسانی بر رفتار شهروندی سازمانی با لحاظ نمودن نقش تعهد سازمانی، فصلنامه اندیشه مدیریت، 2 (1): 124- 103.
حسنی کاخکی، احمد و قلی پور، آرین. (1396). رفتار شهروندی سازمانی: گامی دیگر در جهت بهبود عملکرد سازمان در قبال مشتری، فصلنامه پژوهشنامه بازرگانی، 12 (2): 145- 115.
حیدری تفرشی، غلامحسین و دریابگیان، آرزو. (1398). تعهد سازمانی و رفتار شهروندی سازمانی در کارکنان یک شرکت نیمه خصوصی در استان هرمزگان، فصلنامه تحقیقات مدیریت آموزشی، 3 (1): 44-31.
حیدری، حمیدرضا و محمدی مقدم، یوسف. (1396). بررسی نقش واسطه‌گری فرسودگی شغلی در ارتباط بین ارزش‌های کاری و رفتار شهروندی سازمانی، مدیریت منابع در نیروی انتظامی، 5 (1): 186-153.  
خالصی، نادر. قادری، اعظم. خوشگام، معصومه. برهانی نژاد، وحیدرضا و طرسکی، مهدی. (1397). رابطه‌ رفتار شهروندی سازمانی و توانمندسازی کارکنان در مراکز بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران، مجله مدیریت سلامت، 13 (3): 82-75.
خرازی، سید کمال، واعظی. مظفرالدین و جبلی سینکی، عبدالله. (1398). رابطه سرمایه اجتماعی با گرایش به رفتار شهروندی سازمانی در دفتر مرکزی یک شرکت بیمه، مجله پژوهشنامه بیمه، 27 (2): 179- 159.
دانیالی ده حوض، محمود و منصوری، حسین. (1398). بررسی اثر تعدیل‌کنندگی بهره‌وری نیروی انسانی در رابطه بین اعتماد سازمانی و رفتار شهروندی سازمانی، تحقیقات مدیریت آموزشی، 10 (3):40-17.
رحیمی، حمید و جهانی پور، عبدالله. (1400). رابطه بین تسهیم دانش و رفتار شهروندی سازمانی با خلاقیت سازمانی در مؤسسات آموزش عالی (مورد مطالعه: کارکنان دانشگاه قم)، فصلنامه بازیابی دانش و نظام‌های معنایی، 8 (1): 45-21.‎
رضا‌زاده، اکبر. (1398). بررسی رابطه سرمایه روان‌شناختی و رفتار شهروندی سازمانی، فصلنامه مدیریت منابع در نیروی انتظامی، 1 (2): 200-185. 
رضایی، لیلا و محمودی، میترا. (1396). ارائه مدلی برای تبیین رفتار شهروندی سازمانی براساس رضایت شغلی و عدالت سازمانی در دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارسنجان، رهیافتی نو در مدیریت آموزشی، 8 (2): 272 – 253.
زارعی متین، حسن و احمدی، فریدون. (1398). نقش دانشگاه در توسعه رفتار شهروندی سازمانی، مجله مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، 13 (3): 43- 22.
زارعی متین. حسن، الوانی، سید مهدی. جندقی، غلامرضا و احمدی، فریدون. (1398). ارائه مدل جامع عوامل موثر بر توسعه رفتار شهروندی سازمانی. مطالعه موردی: کارکنان شرکت ملی نفت ایران، مجله مدیریت دولتی، 2 (5):72-55.
زارعی متین. جندقی، غلامرضا و توره، ناصر. (1395). شناخت عوامل رفتار شهروندی سازمانی و بررسی ارتباط آن با عملکرد سازمانی، مجله فرهنگ مدیریت، 3 (4): 63-31.
شریف فر، امیر. (1396). رفتار شهروندی کارکنان و مشتریان و تاثیر آن بر ساخت سرمایه اجتماعی، مجله تدبیر، 217: 63-55.
شیخ بگلو، رضا. (1397). بررسی رابطه بین ساختار سازمانی، رفتار شهروندی سازمانی و اثربخشی در بین اعضای هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه ارومیه.
صنوبر، ناصر و عربلوی مقدم، سعید. (1398). بررسی تاثیرات دینداری بر رفتار شهروندی سازمانی، مجله مدیریت دولتی، 4 (4): 52-35.
صنوبری، محمد. (1397). رفتار شهروندی سازمانی (مفاهیم، تعاریف، ابعاد و عوامل موثر بر آن)، دوماهنامه توسعه انسانی پلیس، 5 (1): 99-79.
غفوری، خالد. هویدا، رضا و کریمیان پور، غفار. (1399). نقش میانجی فضیلت سازمانی در رابطه بین شفافیت نقش و رفتار شهروندی سازمانی، رهبری آموزشی کاربردی، 1 (1): 56-43.  
فیض، داود و احمدی الوار، زهرا. (1400). ایجاد فرهنگ عاطفی مثبت: اثر ارتباطات داخلی بر رفتار شهروندی مشتری با تأکید بر نقش رفتار شهروندی سازمانی، نشریه مدیریت فرهنگ سازمانی، 19 (1): 152-123.  
مایل افشار، مهناز. رجب زاده، علی و معمارپور، مهدی. (1397). بررسی ارتباط بین رفتار شهروندی سازمانی و بهره وری نیروی انسانی از دیدگاه کارکنان در بیمارستان های آموزشی شهر تهران، پیاورد سلامت، 6 (2): 169-157.
معروف خلیلی، توره. و عاشری، امامعلی. (1397). توسعه رفتار شهروندی (کشاورزی، ‌زیست‌محیطی، گردشگری، سازمان‌ها و خدمات آموزشی)، ارومیه، ناشر جهاد دانشگاهی (دانشگاه ارومیه).
موسوی، محمد. (1397). طراحی و تبیین مدل اخلاقی رفتار شهروندی سازمانی، اخلاق در علوم و فناوری، 13 (1): 163 – 154.
Alper, E (2017), Increasing organizational citizenship behavior of Turkish academicians: Mediating role of trust in supervisor on the relationship between organizational justice and citizenship behaviors, Journal of Managerial Psychology, 22(3): 257-270.
Becton, B. J; William, G. F. and Mike, S (2018), Evaluating and rewarding OCB: potential consequences of formally incorporating organizational citizenship behavior in performance appraisal and reward systems, Employee relation, 30(5): 494-514.  
Bienstock, C. C; Demoranvill, C. W. and Smith, R. K (2016), Organizational citizenship behavior and service quality, Journal of services marketing, 17(4): 357-378. 
Bogler, R., & Somech, A. (2019), Psychological capital, team resources and organizational citizenship behavior, The Journal of psychology, 153(8): 784-802.
Cohen, A. and Keren, D. (2018), Individual values and social exchange variables: Examining their relationship to and mutual effect on in-role performance and organizational citizenship behavior, Group and Organization Management, 33(4): 425–452.
Farn Feng, C., Wan Zhen, C., Hong Leong, L. (2015), The Factors affecting Organization Citizenship Behavior: A Study in the Fitness Industry, International Journal of Recent Advances in Organizational Behaviour and Decision Sciences, 1(2): 373-383. 
Gautam, Th; Dick, R. V; Wagner, U; Upadhyay, N. and Davis, A. J (2015), Organizational citizenship behavior and organizational commitment in Nepal, Asian Journal of Social Psychology, 8(3): 305-320. 
Khan, N. A., Khan, A. N. and Gul, S. (2019), Relationship between perception of organizational politics and organizational citizenship behavior: testing a moderated mediation model, Asian Business and Management, 18(2):122-141.
Kim, W. G., McGinley, S., Choi, H. M., and Agmapisarn, C. (2020), Hotels’ environmental leadership and employees’ organizational citizenship behavior, International Journal of Hospitality Management, 87: 102-123.
Koopman, R (2016), The relationship perceived organizational justice and organizational citizenship behaviors: A review of the literature, applied psychology, M. S, Advised by Dr. Richard Tafalla. 
Luu, T. T. (2019), Green human resource practices and organizational citizenship behavior for the environment: the roles of collective green crafting and environmentally specific servant leadership, Journal of Sustainable Tourism, 27(8): 1167-1196.
Massoudi, A. H., Jameel, A. S. and Ahmad, A. R. (2020), Stimulating organizational citizenship behavior by applying organizational commitment and satisfaction, International Journal of Social Sciences and Economic Review, 2(2): 20-27.
Pham, N. T., Tučková, Z. and Jabbour, C. J. C. (2019), Greening the hospitality industry: How do green human resource management practices influence organizational citizenship behavior in hotels? A mixed-methods study, Tourism Management, 72: 386-399.
Purwanto, A., Purba, J. T., Bernarto, I., & Sijabat, R. (2021). Effect of transformational leadership, job satisfaction, and organizational commitments on organizational citizenship behavior, Inovbiz: Jurnal Inovasi Bisnis, 9(1): 61-69.
Qiu, S., Alizadeh, A., Dooley, L. M. and Zhang, R. (2019), The effects of authentic leadership on trust in leaders, organizational citizenship behavior, and service quality in the Chinese hospitality industry, Journal of Hospitality and Tourism Management, 40: 77-87.
Rhee J, Zhao X Kim C. (2016), Effects of individualism-collectivism on Chinese organizational citizenship behavior: Focused on mediating effects of trust, Asian Social Science, 12(3): 177-195. 
Saxena, S. & Saxena, R. (2015), Impact of job involvement and organizational commitment on organizational citizenship behavior, Original Research Paper, 5(1): 19-30.
Thompson, P. S., Bergeron, D. M. & Bolino, M. C. (2020), No obligation? How gender influences the relationship between perceived organizational support and organizational citizenship behavior, Journal of Applied Psychology, 105(11): 1338.
Torlak, N. G., Kuzey, C., Sait Dinç, M. and Budur, T. (2021), Links connecting nurses’ planned behavior, burnout, job satisfaction, and organizational citizenship behavior, Journal of Workplace Behavioral Health, 36(1): 77-103.
Ucanok, B (2018), The effects of work values, work - value congruence and work centrality on organizational citizenship behavior, International Journal of Human and social sciences, 4(9): 626-639.